Kliker.info

Nakon što mi je doktorica saopštila da sam „čist“ nakon trogodišnjeg liječenja i borbe sa karcinomom nekako kao da se sve u meni u tren promjenilo. Nije to bilo nikakvo euforično stanje ili nešto slično. Imao sam strašnu potrebu vratiti svoj životni film i istraživati neke događaje u kojima sam učestvovao i mjereći njihove domete u vremenu u kojem su se dešavali komparirao sam ih sa ponašanjem mladih ljudi danas u sličnim situacijama.

Nisam procjenjivao šta je bolje, ali prečesto sam žalio za odlučnošću, kreativnošću i društvenim angažmanom ondašnjih djevojaka i mladića koji zbog izgradnje kolektivnog duha i osjećaja pripadnosti i svojoj lokalnoj zajednici, ali i svom omladinskom kolektivu nisu imali vremena za mržnju i sve ono što iz nje proizilazi. Nešto od toga zapisao sam ove sedmice, ako ni zbog čega drugog, neka bar negdje ostanu zapisane crtice o jednom vremenu u kojem su su neki mladi ljudi gradili sebe i svoju budućnost, ali i budućnost svih oko njih i njihove i lokalne zajednice, ali i države u cjelini.

Ponedjeljak, 8. juni 2026.

GENERACIJA KOJA JE IŠLA ISPRED SVOG VREMENA

Naletih na facebooku na neke fotografije mladih ljudi u izviđačkim uniformama i misli mi odlutaše na moje izviđačke dane. Najveći period tih dana proveo sam u Odredu izviđača „Mithad Haćam“ na Balinovcu u Mostaru. Uvijek smo nekako bili drugačiji od svih drugih, uvijek smo tražili i iznalazili nove pristupe radu, uvodili inovacije i izazivali čuđenje kod drugih. Kad smo porasli, kad nam je trebalo nešto potpuno novo, a da istovremeno bude izviđačko smislili smo i osnovali Kulturno-umjetnički klub izviđača „Laca“ i začudili ne samo sve izviđače, nego i Mostar. O čemu se radilo?

Zbor u 7: Kada je Mostar imao mladost koja je išla ispred vremena

Zamisli mostarski petak naveče. Sat kuca sedam. Niz Radobolju se spušta onaj prepoznatljivi, svježi povjetarac, a na Balinovcu – u uskoj, nabijenoj sali Mjesne zajednice – vazduh titra od uzbuđenja. Umjesto skrolovanja po ekranima, potrage za jeftinim kafanskim štimungom ili prepuštanja letargiji koja vikendom lako obuzme grad, stotine mladih ljudi hrli na jedno mjesto. Ne da budu nijemi posmatrači, već da kreiraju stvarnost.

Bila je 1973. godina kada je u okviru Odreda izviđača „Mithad Haćam“ osnovan Kulturno-umjetnički klub koji je ponio ime jednog od najhrabrijih sinova ovog grada, čuvenog mitraljesca – Hasana Zahirovića Lace. Ta generacija mostarskih izviđača mogla je, kao i sve druge, jednostavno učiti vezivanje čvorova, topografiju i podizanje šatora. Umjesto toga, odlučili su podići standarde čitavog jednog društva. Pokrenuli su program koji je ušao u urbanu memoriju grada pod nazivom „Zbor u 7“.

Mala sala na Balinovcu kao centar jugoslovenskog kosmosa

Svakog petka, ta skromna, mala sala na Balinovcu, prostor koji je preko sedmice služio za birokratske sastanke stanara i lokalne administracije, pretvarala se u užareni omladinski parlament, u epicentar duha i intelekta. Stolice bi se nabijale do posljednjeg centimetra, sjedilo se po prozorima, stajalo na prstima u hodniku, a dim i energija prštali su kroz širom otvorena vrata.

„Zbor u 7“ nije bio obična sekcija ili zabavni program za tinejdžere. Ti mostarski klinci, s izviđačkim maramama oko vrata, stvorili su format živih, javnih intervjua s najznačajnijim ličnostima tog doba. Zamislite tu scenu: u prepunoj, zagušljivoj sali na Balinovcu, prekoputa mostarskih srednjoškolaca i studenata sjede najveća imena iz svijeta kulture, sporta, nauke i politike. Vrhunski umjetnici, pjesnici, glumci Narodnog i Lutkarskog pozorišta i tek rođenog MTM-a, manekenke Modne konfekcije „Zlatka Vuković“, fudbalski magovi iz zlatne generacije Veleža – svi su oni dolazili na Balinovac na raport kod mostarske mladosti.

U vremenu bez interneta, podcasta i društvenih mreža, ovi mladi ljudi su stvorili sopstveni, autentični medij. Postavljali su ozbiljna, zrela, ponekad i provokativna pitanja. Preispitivali su svijet oko sebe sa onom prepoznatljivom mostarskom lucidnošću, šarmom i drskošću koja ne trpi foliranje. Bili su preteča modernog omladinskog aktivizma i talk-show formata, i to u godinama kada se tek uči život. Nisu čekali da im neko organizuje prostor, da im prođe „sistemski projekat“ ili da im se odobri budžet. Imali su ideju, imali su svoju bazu na Balinovcu i imali su odgovornost prema imenu koje su nosili. Laca je bio borac koji je gledao naprijed; klub s njegovim imenom bio je intelektualna prethodnica grada.

Ogledalo za današnji uspavani grad

Kada danas posmatramo Mostar, grad prepun talenta, ali često duboko uljuljkan i uspavan, priča o klubu „Laca“ i sastancima petkom zvuči gotovo nevjerovatno. Gdje su danas mostarski petci u 7 sati? U šta se pretvorio bunt i kreativni nemir generacija koje danas sjede po kafićima, komentarišući svijet isključivo kroz anonimne komentare, lajkove i filtere na mrežama?

Današnja mladost pati od hroničnog nedostatka prostora za dijalog, ali još više od nedostatka inicijative. Čeka se da „neko drugi“ pokrene stvari, da neka nevladina organizacija obezbijedi grant, da „sistem“ profunkcioniše ili da se prilike stvore same od sebe.

Generacija sa Balinovca iz 1973. godine nas demantuje i posramljuje. Oni su dokaz da za velike stvari nije trebala blještava dvorana ni skupocjena oprema – bila je dovoljna jedna mala sala mjesne zajednice, nekoliko stolica, oštar um i jasna vizija. Dokazali su da se u Mostaru moglo (i moralo) misliti svojom glavom, kreirati kulturni sadržaj na nivou metropole i natjerati autoritete tog vremena da s poštovanjem sjednu prekoputa omladinaca i odgovaraju na njihova pitanja.

Budilnik za Mostar

Priča o Kulturno-umjetničkom klubu „Laca“ i njihovom „Zboru u 7“ nije samo prašnjava, nostalgična crtica iz lokalnih arhiva. Ona je budilnik. Ona je živi dokaz da u genetskom kodu ovog grada postoji matrica nevjerovatne kreativnosti, hrabrosti, zrelosti i građanskog nivoa.

Zato, kada idući put pomislimo da se u ovom gradu „ništa ne dešava“ i da „mladi nemaju uslove“, sjetimo se petka u sedam sati na Balinovcu. Sjetimo se generacije koja je iz jedne male, obične sale tresla kulturnu i društvenu scenu grada. Ta generacija je išla ispred svog vremena. Krajnje je vrijeme da ih ova današnja barem pokuša stići.

Utorak, 9. juni 2026.

OTPORNOST NA RADIKALIZAM

Opet pročitah da neki ostrašćeni HDZ-ovac napisa takozvana Armija RBiH i „poludih“. Još od 1995. godine i kraja rata u Bosni i Hercegovini muči me saznanje da se kontinuirano optužuje Armija RBiH zbog velikog broja arapskih boraca u njenim redovima, a kao posljedica toga odbrambeno-oslobodilačka dejstva te iste Armije proglašavaju zločinačkim, islamističkim, terorističkim i šta sve ne, a sama Armija proglašava takozvanom. Naravno sve to mjenjalo je sliku o časnoj ulozi Armije RBiH u odbrani države, ali i karakter budućnosti države. Istovremeno, znao sam da su strani borci bili i u drugim vojnim formacijama koije su ratovale u BiH, ali o njima niko ne govori kao da je to normalna stvar. To me natjeralo da malo istražujem i nešto zapišem o svemu.

Istraživanje uloge stranih boraca u ratu u Bosni i Hercegovini (1992–1995) dotiče se jednog od najkompleksnijih i politički najosjetljivijih aspekata tog sukoba. Strani državljani borili su se na sve tri sukobljene strane, motivisani različitim faktorima: od ideoloških, religijskih i etničkih, pa sve do čisto finansijskih (plaćeničkih).

Ispod je detaljan pregled prisustva stranih vojnika u redovima Armije Republike Bosne i Hercegovine (ARBiH), Vojske Republike Srpske (VRS) i Hrvatskog vijeća obrane (HVO) / Hrvatske vojske (HV).

1. Armija Republike Bosne i Hercegovine (ARBiH)

U redovima ARBiH najznačajniju grupu stranih boraca činili su dobrovoljci iz islamskih zemalja, u javnosti poznati kao Mudžahedini.

 *Porijeklo: Dolazili su uglavnom s Bliskog istoka i iz sjeverne Afrike (Saudijska Arabija, Egipat, Alžir, Jemen, Tunis), ali i iz zemalja poput Pakistana i Afganistana.

Organizacija i odred “El Mudžahid”: U početku su djelovali u labavo povezanim, autonomnim grupama (uglavnom u srednjoj Bosni). Međutim, radi uspostavljanja kontrole, Glavni štab ARBiH je 13. avgusta 1993. godine naredio formiranje odreda “El Mudžahid”, koji je zvanično ušao u sastav Trećeg korpusa ARBiH.

 Brojnost: Procjene o broju stranih mudžahedina variraju u zavisnosti od izvora. Domaći i zapadni obavještajni izvori najčešće navode brojku od 1.000 do 3.000 aktivnih stranih boraca tokom rata. (Napomena: Odred “El Mudžahid” je brojao i do 3.000 ljudi, ali su značajan dio formacije činili lokalni mladići iz BiH).

Motivacija: Primarno religijska – koncept džihada i odbrane muslimanskog stanovništva koje je bilo izloženo ratnim stradanjima.

Kontroverze: Odred je bio poznat po fanatičnoj borbenosti, ali i po brutalnosti. Pred Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju (MKSJ) u Hagu, komandant ARBiH Rasim Delić proglašen je krivim po komandnoj odgovornosti za okrutno postupanje ovog odreda prema zarobljenicima (uglavnom na području Vozuće i planine Ozren).

Završetak angažmana: Prema odredbama Dejtonskog mirovnog sporazuma, svi strani borci morali su napustiti teritoriju BiH. Većina je deportovana, dok je manji dio uspio ostati tako što su dobili državljanstvo BiH (mnoga od tih državljanstava su kasnije revidirana i oduzeta).

2. Vojska Republike Srpske (VRS)

U redovima VRS-a borio se značajan broj stranih dobrovoljaca, među kojima su najbrojniji i najorganizovaniji bili državljani Ruske Federacije i drugih pravoslavnih zemalja.

Porijeklo: Najveći broj dolazio je iz Rusije, Ukrajine, Grčke, Rumunije i Bugarske.

Ruski dobrovoljci: Bili su organizovani u posebne jedinice poznate kao Ruski dobrovoljački odredi (RDO). Najpoznatiji su bili 1. RDO (djelovao u Hercegovini i okolini Sarajeva) i 2. RDO (poznat i kao “Carski vukovi”, djelovao na višegradskom ratištu pod komandom Igora Girkina “Strelkova”, koji je kasnije postao ključna figura sukoba u Donbasu 2014.). Postojao je i 3. RDO na jevrejskom groblju u Sarajevu, kao i kozačke formacije.

Grčka dobrovoljačka garda (GVG): Formirana je zvanično 1993. godine i bila je potčinjena Drinskom korpusu VRS-a. Djelovali su na području Vlasenice i u okolini Srebrenice. Prilikom pada Srebrenice u julu 1995. godine, na srušenoj pravoslavnoj crkvi u gradu podignute su grčka i vizantijska zastava uz blagoslov komande VRS-a.

Brojnost: Procjenjuje se da se na strani VRS-a borilo između 1.000 i 1.500 stranih dobrovoljaca. Najveći broj činili su Rusi (između 500 i 700 tokom cijelog rata).

Motivacija: Vjerska i kulturna solidarnost (pravoslavno bratstvo), panslavizam, ali i anti-NATO sentiment kod pojedinih marksističkih ili ultranacionalističkih grupa s istoka Evrope. Dio boraca činili su i profesionalni vojnici koji su nakon raspada SSSR-a ostali bez posla, pa su se borili za platu.

Kontroverze: Strani dobrovoljci u VRS-u učestvovali su u borbenim dejstvima oko Višegrada, Sarajeva i Srebrenice, te su u izvještajima Haškog tribunala i organizacija za ljudska prava pominjani u kontekstu učešća u ratnim zločinima i etničkom čišćenju nesrpskog stanovništva na tim prostorima.

3. Hrvatsko vijeće obrane (HVO) i Hrvatske obrambene snage (HOS)

Strani vojnici koji su se borili na hrvatskoj strani u BiH dolazili su iz zapadnoevropskih i prekookeanskih zemalja. Njihov angažman često je bio isprepleten između ratišta u Hrvatskoj (HV) i ratišta u BiH (HVO).

Porijeklo: Dobovoljci su dolazili iz Njemačke, Velike Britanije, Francuske, Austrije, Švedske, ali i iz SAD-a, Kanade i Australije (često pripadnici druge ili treće generacije hrvatske dijaspore).

Organizacija i HOS: Veliki broj stranaca u početnim fazama rata (1991–1992) pristupio je HOS-u (vojnom krilu Hrvatske stranke prava), koji je bio otvoren za strane antikomunističke dobrovoljce i djelovao je i na teritoriji BiH. Kasnije, nakon gašenja HOS-a, stranci prelaze u regularne jedinice HVO-a ili se integrišu kroz profesionalne brigade (poput 2. gardijske brigade HVO-a).

Internacionalni vod (Mostar): Unutar HVO-a u Mostaru postojao je formalni “Internacionalni vod” sastavljen isključivo od stranih državljana (Njemci, Englezi, Francuzi).

Brojnost: Tačne brojke je teško utvrditi jer su mnogi prelazili iz HV-a u HVO i obrnuto. Procjene se kreću od 500 do preko 1.000 stranih državljana na širem ratištu Hrvatske i BiH.

Motivacija: Motivacija je bila šarena. Dio su bili avanturisti i profesionalni vojnici sudbine (tzv. *dogs of war*), bivši pripadnici Legije stranaca ili britanskih i njemačkih specijalnih jedinica. Drugi dio je bio vođen ideološkim motivima – borba protiv komunizma (kako su oni tada vidjeli JNA i srpske snage) ili odbrana kršćanske/katoličke Evrope.

Kontroverze: Strani plaćenici u HVO-u često su korišteni kao jurišne jedinice za probijanje linija. Tokom bošnjačko-hrvatskog sukoba (1993–1994), pojedini strani borci učestvovali su u teškim uličnim borbama u Mostaru i akcijama u srednjoj Bosni koje su rezultirale ratnim zločinima i razaranjima civilnih objekata.

Ključne razlike za analizu možemo posmatrati kroz poređenje ove tri grupe na osnovu sljedećih kriterija:

1. Institucionalna integracija:

• ARBiH je strance formalno integrisala kroz poseban odred unutar regularnog korpusa (“El Mudžahid”).
• VRS ih je držala u zasebnim dobrovoljačkim odredima (RDO), ali pod direktnom komandom lokalnih taktičkih formacija (npr. Višegradska brigada).
• HVO ih je koristio disperzovano unutar svojih udarnih i diverzantskih jedinica ili kroz manji internacionalni vod.

1. Geopolitički kontekst:

• Dolazak mudžahedina vezuje se za podršku islamskog svijeta (Iran, Saudijska Arabija) i propusnost granica preko Hrvatske u ranoj fazi rata.
• Dolazak Rusa i Grka oslanjao se na tradicionalne političke i vjerske veze sa Beogradom i Palama.
• Zapadni dobrovoljci dolazili su privatnim kanalima, često kroz desničarske ili antikomunističke mreže u Evropi.

1. Pravni status: Prema međunarodnom pravu, postoji jasna distinkcija između dobrovoljaca (koji uđu u sastav regularne vojske i primaju istu platu kao domaći vojnici) i plaćenika (mercenaries) koji se bore isključivo za visoku finansijsku dobit i nisu dio redovnog lanca. U BiH je granica često bila zamagljena, ali većina formacija je na kraju pravno ubačena u sastav zvaničnih armija kako bi se izbjegle optužbe za korištenje ilegalnih plaćenika.

Pravni aspekt suđenja i procesuiranja stranih boraca iz rata u Bosni i Hercegovini predstavlja izuzetno zanimljivu i kompleksnu temu za akademski esej. Pravni procesi nisu bili usmjereni direktno na “strance kao takve”, već su se lomili kroz prizmu komandne odgovornosti domaćih lidera, definicije statusa borca u međunarodnom humanitarnom pravu, te kasnijih procesa pred domaćim sudovima.

Ključne pravne tačke i presedani koji ovo pokrivaju su:

1. Doktrina komandne odgovornosti (Član 7(3) Statuta MKSJ)

Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju (MKSJ) se rijetko bavio pojedinačnim stranim borcima na optuženičkoj klupi. Umjesto toga, pravni fokus je bio na domaćim komandantima i pitanju: Da li su oni imali “efektivnu kontrolu” nad stranim dobrovoljcima?

Prema međunarodnom pravu, da bi komandant odgovarao za zločine svojih potčinjenih (pa i stranaca), tužilaštvo mora dokazati tri elementa:

1. Odnos nadređeni-potčinjeni (postojanje lanca komandovanja).
2. Da je komandant znao ili imao razloga da zna da će zločin biti počinjen ili da je već počinjen.
3. Da je komandant propustio da preduzme nužne i razumne mjere da zločin spriječi ili kazni počinioce.

Ključni pravni presedan: Slučaj generala Rasima Delića

Ovo je najvažniji sudski predmet kada je riječ o pravnom tretmanu stranih boraca. Rasim Delić (komandant Glavnog štaba ARBiH) optužen je za zločine odreda “El Mudžahid”.

Pravna dilema: Odbrana je tvrdila da su mudžahedini bili autonomni i da nisu slušali naređenja, dok je Tužilaštvo tvrdilo da su formalno bili dio 3. korpusa ARBiH.

Presuda (2008): Pretresno vijeće je donijelo nijansiranu odluku. Delić je proglašen krivim i osuđen na 3 godine zatvora za okrutno postupanje u kampu Kamenica (juli/avgust 1995.), jer je Sud utvrdio da je do sredine 1995. ARBiH uspostavila kakvu-takvu efektivnu kontrolu nad ovim odredom.

Oslobađajući dio: S druge strane, Delić je oslobođen optužbi za ubistva u selima Maline i Bikoši (juni 1993.) jer je sud utvrdio da u to vrijeme (prije zvaničnog formiranja odreda “El Mudžahid”) nije postojao formalni odnos nadređeni-potčinjeni između vrha ARBiH i stranih boraca.

2. Pravni status: Dobrovoljci vs. Plaćenici (Mercenaries)

U međunarodnom pravu (Ženevske konvencije, Dopunski protokol I, član 47), status plaćenika je striktno definisan. Da bi neko pravno bio proglašen plaćenikom, mora ispuniti niz uslova, uključujući i to da mu je obećana materijalna naknada znatno veća od one koja se plaća lokalnim vojnicima, te da nije pripadnik oružanih snaga strane u sukobu.

Pravna strategija zaraćenih strana: Sve tri strane u BiH (ARBiH, VRS, HVO) svjesno su izbjegavale da strance drže kao “slobodne strijelce” ili klasične plaćenike. Umjesto toga, pravno su ih integrisali u redovne jedinice (kroz naredbe o formiranju odreda, dodjelu privremenih vojnih legitimacija i simbola).

Posljedica: Tom integracijom, stranci su pravno dobili status zakonitih boraca (combatants). To znači da su u slučaju zarobljavanja imali pravo na status ratnih zarobljenika, ali su isto tako njihovi zločini automatski povlačili komandnu odgovornost domaćih oficira.

3. Nedostatak suđenja direktnim izvršiocima pred MKSJ

Jedan od najvećih pravnih paradoksa rata u BiH jeste to što skoro nijedan strani državljanin (izvršilac) nije direktno procesuiran pred Haškim tribunalom za ratne zločine u BiH.

Razlozi: MKSJ je imao ograničen mandat i fokusirao se isključivo na visoke zvaničnike i “krupne ribe” (političke i vojne vođe). Strani borci su uglavnom bili na taktičkom, operativnom nivou (obični vojnici ili niži komandanti terenskih odreda).

Izuzetak u širem kontekstu: Jedini djelimični izuzetak na prostorima bivše Jugoslavije bio je npr. Dražen Erdemović (državljanin BiH, ali etnički Hrvat koji se borio u VRS-u i učešćem u Srebrenici postao prvi osuđenik MKSJ), ali on ne spada u kategoriju “klasičnih” stranih dobrovoljaca sa drugih kontinenata ili država poput Rusije ili Grčke.

4. Procesuiranje pred domaćim sudovima i revizije državljanstava

Nakon zatvaranja MKSJ-a i prenošenja predmeta na lokalna pravosuđa, fokus se pomjerio na Sud BiH, ali i na sudove u regionu (Srbija i Hrvatska).

Zakon o reviziji državljanstava (BiH): Tokom i neposredno nakon rata, stotine afro-azijskih boraca dobilo je državljanstvo BiH (često na osnovu lažnih potvrda o braku ili učešću u ratu). Pod pritiskom međunarodne zajednice (naročito nakon 11. septembra 2001.), BiH je formirala Državnu komisiju za reviziju državljanstava. Epilog: stotinama bivših stranih boraca državljanstva su pravno poništena, nakon čega su deportovani ili prebačeni u Imigracioni centar u Istočnom Sarajevu kao prijetnja po nacionalnu bezbjednost (pravno opravdano institutom “diskrecionog prava države”).

Suđenja u odsustvu i nedostupnost pravosuđu: Mnogi ruski, grčki ili zapadnoevropski dobrovoljci napustili su BiH odmah po završetku rata. Budući da njihove matične države (poput Rusije) ustavno zabranjuju izručenje vlastitih državljana drugim zemljama, domaće pravosuđe u BiH podiglo je tek nekoliko optužnica koje su ostale mrtvo slovo na papiru jer su optuženi nedostupni.

Sažetak 

U zaključku pravnog dijela ističem sljedeću tezu:

Strani borci u BiH su u vojnom smislu djelovali kao udarne igle na terenu, ali su u pravnom smislu ostali ‘neuhvatljivi’ za direktno međunarodno procesuiranje. Međunarodno pravo ih je tretiralo posredno – preko leđa domaćih generala, dokazujući da formalni ulazak stranca u domaću armiju prebacuje kompletan pravni teret i odgovornost na domaću vojnu hijerarhiju.

Podaci o broju poginulih stranih boraca i lokacijama njihovih grobalja u Bosni i Hercegovini takođe su predmet kontroverzi, ali postoje zvanični podaci i spomen-obilježja koja su podignuta nakon rata.

U nastavku su podaci za sve tri strane, sa fokusom na poznate lokacije ukopa i brojeve stradalih.

1. Strani borci u redovima Armije RBiH (Mudžahedini)

Pronalaženje tačnog broja poginulih stranih državljana afro-azijskog porijekla je otežano jer su mnogi sahranjivani pod ratnim nadimcima (*kunye*), bez pravog imena i prezimena.

Broj poginulih: Prema podacima koji su se pojavljivali tokom suđenja u Hagu, kao i analizama domaćih i stranih službi, procjenjuje se da je poginulo između 400 i 500 stranih mudžahedina (ne računajući lokalne mladiće koji su poginuli unutar iste jedinice).

Groblja i lokacije:

• Šehidsko groblje u Zenici (Kamberovića polje): Zenica je bila jedno od glavnih sjedišta i logističkih centara stranih boraca. Na ovom groblju sahranjen je značajan broj boraca iz arapskih zemalja koji su podlegli povredama u zeničkoj bolnici ili poginuli na ratištima u srednjoj Bosni.
• Okolina Zavidovića i ratište na Vozući: Tokom žestokih borbi 1995. godine na liniji Vozuća–Ozren, odred “El Mudžahid” je pretrpio velike gubitke. Pojedinačna i manja grupna groblja postojala su u okolini sela Hajderovići i u blizini njihovog kampa u Kamenici.
• Travnik (Guča Gora i okolina): U ranoj fazi rata (1993.), prije zvaničnog formiranja odreda, manja groblja bila su locirana oko Travnika, gdje su bile prve baze stranih boraca.

Ekshumacije i izmještanja: Nakon rata i potpisivanja Dejtonskog sporazuma, tijela mnogih stranih boraca su ekshumirana. Neka su porodice uspjele transportovati nazad u matične zemlje (Saudijska Arabija, Egipat), dok su neka ponovo sahranjena na lokalnim seoskim grobljima u centralnoj Bosni pod diskretnim oznakama.

2. Strani borci u redovima Vojske Republike Srpske (VRS)

Za razliku od mudžahedina, podaci o poginulim ruskim i drugim pravoslavnim dobrovoljcima su precizniji, a vlasti u Republici Srpskoj su im podigle zvanična spomen-obilježja.

Broj poginulih: Zvanični dokumenti udruženja veterana i Vlade RS-a navode da je u ratu u BiH poginulo 37 ruskih dobrovoljaca. Kada se tome dodaju stradali borci iz drugih zemalja (Grčka, Rumunija, Bugarska), broj se procjenjuje na oko 40 do 50 poginulih.

Groblja i lokacije:

• Vojničko groblje “Megdan” u Višegradu: Ovo je centralno mjesto sjećanja na ruske borce u BiH. Na ovom groblju je sahranjeno 6 ruskih dobrovoljaca koji su poginuli na višegradskom ratištu (brda Zaglavak i Stolac). Godine 2011. tu je podignut veliki spomenik na kojem je uklesano svih 37 imena poginulih Rusa u BiH. Nedaleko odatle, na brdu Grad, podignut je i spomen-krst visok 5,5 metara posvećen njima.
• Vojničko groblje Novi Zejtinlik (Sokołac): Dio ruskih dobrovoljaca koji su poginuli na sarajevskom ratištu (Jevrejsko groblje, Ilidža) sahranjen je na ovom centralnom vojničkom groblju na Romaniji.
• Groblje u Miljevićima (Istočno Sarajevo): Na ovom groblju se takođe nalaze grobovi nekoliko ruskih boraca koji su držali linije oko Sarajeva.
• Spomen-ploče van BiH: U crkvi Svete Trojice u Beogradu (Ruska crkva) 2016. godine postavljena je spomen-ploča sa imenima ruskih dobrovoljaca poginulih u ratovima na Balkanu, uključujući i BiH.

3. Strani borci u redovima HVO-a i HOS-a

Zapadnoevropski borci koji su poginuli na hrvatskoj strani u BiH često su sahranjivani u svojim matičnim zemljama, jer su njihova tijela preko Hrvatske i Zagreba relativno lako evakuisana na Zapad.

Broj poginulih: Prema podacima istoričara i udruženja stranih dobrovoljaca (poput onih koje vodi hrvatski Centar za istraživanje Domovinskog rata), na ratištima Hrvatske i BiH poginulo je 49 stranih dobrovoljaca sa Zapada. Od tog broja, otprilike trećina je izgubila život na teritoriji Bosne i Hercegovine (najviše u Posavini i u Hercegovini).

Groblja i lokacije:

• Repatrijacija na Zapad: Većina poginulih Nijemaca, Engleza, Francuza i Amerikanaca prebačena je i sahranjena u svojim rodnim gradovima u zapadnoj Evropi i SAD-u, nakon što bi njihove ambasade ili porodice preuzele tijela u Zagrebu ili Splitu.
• Katolička groblja u BiH (Mostar i Posavina): Tokom samog rata, borci koji nisu odmah mogli biti identifikovani ili transportovani privremeno su sahranjivani na lokalnim rimokatoličkim grobljima u Mostaru (Zapadni dio), Širokom Brijegu, te na području Bosanske Posavine (Orašje, Brčko), gdje je npr. 108. brigada HVO-a imala značajan broj stranaca.
• Spomenici: Njihova imena se danas uglavnom nalaze na zajedničkim spomen-obilježjima poginulim pripadnicima konkretnih brigada HVO-a (npr. spomenici poginulim braniteljima u Mostaru ili Orašju), rijetko odvojeno kao “strani borci”, jer su pravno tretirani kao ravnopravni pripadnici tih jedinica.

Metodološka napomena

Pišući ovaj tekst primijetio sam zanimljivu kulturološku razliku u načinu obilježavanja:

1. Ruski borci imaju centralizovano komemorativno mjesto (Višegrad) koje ima snažnu političku i institucionalnu podršku lokalnih vlasti.
2. Mudžahedini nemaju jedno centralno obilježje sa imenima zbog političke osjetljivosti i kasnijeg procesa njihove deportacije, pa su njihovi grobovi disperzovani i često neupadljivi.
3. Zapadni dobrovoljci su memorijalno integrisani u cjelokupnu priču o odbrani HVO-a, bez naglašavanja njihovog stranog porijekla na samim grobnim mjestima u BiH, dok im se grobovi nalaze širom svijeta.

Učešće stranih boraca u ratu devedesetih ostavilo je duboke, dugoročne političke, bezbjednosne i narativne posljedice koje i danas, tri decenije kasnije, oblikuju unutrašnje odnose u Bosni i Hercegovini, kao i odnos međunarodne zajednice prema ovoj državi.

Ova tema je postala jedno od najmoćnijih oružja u ratu narativa između tri etničke grupe.

1. Posljedice na unutrašnje odnose i kreiranje etničkih narativa

Svaka od tri etničke grupe koristi istorijsko prisustvo stranih boraca na suprotnoj strani kako bi delegitimisala političke ciljeve druge strane i opravdala vlastite ratne ili poratne pozicije.

Narativ Republike Srpske (Srpska strana)

U političkom diskursu Republike Srpske, prisustvo arapskih mudžahedina u Armiji RBiH koristi se kao krunski dokaz tvrdnje da je rat u BiH imao primarno vjerski karakter (džihad) i da je cilj bošnjačkog rukovodstva bio stvaranje islamske države na Balkanu.

Današnja funkcija: Ovaj narativ služi kao trajno opravdanje za postojanje Republike Srpske i težnje ka njenoj što većoj autonomiji ili otcjepljenju, pod izgovorom zaštite hrišćanskog stanovništva od “radikalnog islama”. S druge strane, učešće ruskih dobrovoljaca se u javnosti RS-a slavi kao čin bratske solidarnosti i često koristi za jačanje današnjih bliskih političkih i kulturnih veza Banjaluke sa Moskvom.

Narativ Federacije BiH (Bošnjačka strana)

Zvanična politika i javnost u Sarajevu učešće mudžahedina često nastoje marginalizovati, naglašavajući da je to bio minoran broj boraca u odnosu na stotine hiljada domaćih vojnika i da oni nisu bitno uticali na ishod rata.

Današnja funkcija: Isticanje zločina koje su počinili ruski ili grčki dobrovoljci (poput učešća u Srebrenici ili Višegradu) koristi se za dokazivanje teze o širokoj međunarodnoj uroti i agresiji na BiH uz podršku pravoslavnih zemalja. Bošnjački lideri često ukazuju na spomenike ruskim dobrovoljcima u Višegradu kao na provokaciju i dokaz da se u RS-u i dalje veličaju strukture koje su učestvovale u etničkom čišćenju.

Narativ Hrvatske strane (HVO/HB)

Hrvatska strana u BiH koristi učešće stranih boraca na dvostruki način. Tokom bošnjačko-hrvatskog sukoba (1993–1994), sukobi sa jedinicama u kojima su bili mudžahedini (srednja Bosna) ostavili su trajne traume.

Današnja funkcija: Politički predstavnici Hrvata u BiH često koriste historiju sukoba s mudžahedinima pred zapadnim diplomatama kako bi pozicionirali Hrvate kao “predziđe hrišćanske Evrope” i faktora stabilnosti u BiH, nasuprot navodnoj opasnosti od radikalizacije u većinski bošnjačkim područjima. Učešće zapadnih dobrovoljaca na njihovoj strani se rijetko javno tematizuje, jer se posmatra kao dio opšte, zakonite odbrane.

2. Pogled međunarodne zajednice danas

Međunarodna zajednica, a posebno zapadne zemlje (SAD i Evropska unija), posmatraju nasljeđe stranih boraca u BiH primarno kroz prizmu nacionalne bezbjednosti i borbe protiv terorizma, ali i kroz geopolitička svrstavanja.

Zapad (SAD i EU): Bezbjednosna stigma

Nakon terorističkih napada 11. septembra 2001. godine, fokus Zapada na BiH se drastično promijenio. Otkriće da su neki od napadača na SAD (poput Khalida al-Mihdhara) imali operativnu prošlost u BiH kao mudžahedini, stavilo je Bosnu i Hercegovinu pod lupu zapadnih obavještajnih službi.

Aktivni nadzor: Iako je BiH uspješno zatvorila većinu radikalnih kampova i revidirala državljanstva, u očima zapadnih konzervativnih krugova država je dobila dugoročnu “stigmu” potencijalnog tla za radikalizaciju. Zapad danas insistira na striktnoj kontroli granica, praćenju finansijskih tokova iz zalivskih zemalja i bliskoj saradnji bezbjednosnih agencija (SIPA, OSA) sa Europolom i FBI-em.

Geopolitički rascjep: Ruski uticaj vs. Evroatlantske integracije

U kontekstu aktuelne geopolitičke situacije u Evropi, istorijsko prisustvo ruskih boraca u BiH dobija novu težnju.

Maligni uticaj: Zapadne diplomate danas na obilježavanje dana ruskih dobrovoljaca u Višegradu gledaju kao na manifestaciju “ruskog malignog uticaja” na Balkanu. Svako institucionalno povezivanje Banjaluke sa ruskim organizacijama (poput bajkerskih grupa ili veteranskih udruženja) na Zapadu se tumači kao pokušaj destabilizacije države i kočenja njenog puta ka Evropskoj uniji i NATO-u.

3. Uticaj na kreiranje odnosa sa etničkim grupama (Međunarodna politika)

Nasljeđe stranih vojnika direktno utiče na to kako međunarodni akteri danas balansiraju svoje odnose sa tri naroda u BiH:

Pristup prema Bošnjacima: Međunarodna zajednica pruža snažnu podršku državnim institucijama BiH, ali istovremeno vrši stalni pritisak na bošnjačke političke i vjerske elite (poput Islamske zajednice u BiH) da se aktivno bore protiv paradžemata (ilegalnih vjerskih zajednica koje su izrasle iz nasljeđa pojedinih stranih boraca). Od Bošnjaka se očekuje da kontinuirano dokazuju svoju sekularnu i evropsku orijentaciju.

Pristup prema Srbima: Zbog glorifikacije ruskih dobrovoljaca i bliskosti sa Moskvom, političko rukovodstvo Republike Srpske se na Zapadu često posmatra sa podozrenjem i izoluje (kroz ekonomske i političke sankcije pojedincima). To produbljuje jaz između međunarodne zajednice (visoki predstavnik, OHR) i vlasti u RS-u.

Pristup prema Hrvatima: Budući da su zapadni dobrovoljci dolazili iz zemalja unutar NATO i EU kruga, njihovo nasljeđe ne opterećuje današnje odnose Hrvata sa međunarodnim akterima. Naprotiv, zvanični Zagreb (kao članica EU i NATO) koristi svoju poziciju da unutar evropskih institucija zaštiti interese Hrvata u BiH, prikazujući ih kao stabilan proevropski element.

Sažetak zaključka

U zaključnom dijelu teksta može se sumirati da strani borci nisu samo promijenili dinamiku na ratištima devedesetih, već su postali trajna politička valuta u poratnoj BiH:

Tri decenije nakon rata, strani borci su transformisani iz vojnih figura u političke mitove. Dok su za domaće etničke grupe oni alat za unutrašnje optužbe i istorijski revizionizam, za međunarodnu zajednicu oni predstavljaju historijski korijen zbog kojeg se današnja Bosna i Hercegovina i dalje posmatra kroz prizmu bezbjednosnog opreza i geopolitičkog nadmetanja Istoka i Zapada.

Kao zaključni dio (zaključak ili preporuka) čini se da izlaz za prevazilaženje ovog stanja ne leži u pokušaju da se postigne opšti društveni konsenzus o tome „koji su strani borci bili gori“ – jer je to u duboko podijeljenom društvu nemoguće. Izlaz leži u promjeni pravnog, institucionalnog i komemorativnog pristupa prošlosti.

Ovaj segment može se formulisati kroz četiri ključna koraka (stuba) prevazilaženja trenutnog stanja:

1. Depolitizacija i profesionalizacija pravosuđa

Prvi i najvažniji korak je prelazak sa političkih optužbi na čisto pravne činjenice.

Izlaz: Insistiranje na procesuiranju pojedinačnih zločina koje su počinili strani borci, bez obzira na njihovo porijeklo, pred domaćim sudovima (Sud BiH). Pravosuđe mora tretirati te predmete kroz stroge pravne kvalifikacije ratnog zločina, a ne kroz prizmu „odbrane nacije“ ili „vjerskog rata“. Kada institucije preuzmu monopol nad utvrđivanjem istine, političarima se oduzima prostor za manipulaciju.

2. Reforma komemorativnih politika (Zakon o zabrani glorifikacije)

Trenutno stanje u BiH karakteriše selektivno sjećanje gdje se strani borci na jednoj strani slave kao heroji, a na drugoj sotonizuju.

Izlaz: Uvođenje strogih zakonskih okvira na državnom nivou koji zabranjuju veličanje pojedinaca ili jedinica (uključujući i strane formacije) koje su pravosnažno osuđene za ratne zločine pred domaćim ili međunarodnim sudovima. To bi značilo uklanjanje spomen-obilježja i prestanak javnog finansiranja manifestacija koje destabilizuju međunacionalne odnose.

3. Bezbjednosna integracija i evropske institucije

Kako bi se uklonila bezbjednosna „stigma“ i percepcija BiH kao potencijalnog izvora radikalizma ili poligona za strane uticaje, država mora demonstrirati institucionalnu zrelost.

Izlaz: Potpuno usklađivanje bezbjednosnog i odbrambenog sektora BiH sa standardima Evropske unije i NATO-a. Kroz jačanje državnih agencija (SIPA, OSA, Granična policija) i transparentnu saradnju sa međunarodnim partnerima, BiH dokazuje da je subjekat bezbjednosti koji kontroliše svoju teritoriju i tokove novca, a ne objekat stranih obavještajnih nadmetanja.

4. Akademski i obrazovni pluralizam (Objektivna istoriografija)

Umjesto tri etnička školska programa koji nude tri potpuno različite istine o stranim borcima, izlaz je u kritičkom obrazovanju.

Izlaz: Uključivanje multiperspektivnog pristupa u udžbenike istorije. To ne znači stvaranje jedne „vještačke“ istine, već učenje mladih da prepoznaju kako su sve tri strane koristile strane borce, koje su pravne konsekvence tog učešća (Haške presude) i kako se tim narativima danas manipuliše. Cilj je razvijanje medijske i istorijske pismenosti kod novih generacija.

Kako ovo formulisati?

Prevazilaženje dubokih podjela proizašlih iz učešća stranih boraca u BiH zahtijeva radikalni zaokret – sa politike sjećanja na politiku odgovornosti. Izlaz nije u zaboravu, već u institucionalnom sazrijevanju: kroz procesuiranje preostalih zločina bez etničkog predznaka, zakonsku zabranu glorifikacije osuđenih pojedinaca, te potpunu integraciju u evroatlantske bezbjednosne strukture. Tek kada strani borci prestanu biti oruđe za unutrašnjepolitičke ucjene, Bosna i Hercegovina će moći preći iz faze zamrznutog konflikta u fazu održivog mira.

Organizacija dolaska stranih boraca na ratišta u Bosni i Hercegovini bila je kompleksna operacija koja se odvijala preko različitih kanala – od državnih obavještajnih službi i humanitarnih organizacija, preko vjerskih i ideoloških mreža, pa sve do privatnih agencija i dijaspore.

Organizacija dolaska može se podijeliti na tri potpuno različita modela, zavisno od vojske kojoj su borci pristupali.

1. Dolazak mudžahedina (Armija RBiH)

Dolazak arapskih i afro-azijskih boraca bio je logistički najsloženiji jer su morali preći hiljade kilometara i ući u zemlju koja je bila u potpunom okruženju. To je izvedeno kroz saradnju nekoliko ključnih faktora:

Humanitarne organizacije kao paravan: Najveći broj stranih boraca ušao je u BiH pod krinkom humanitarnih radnika, logističara ili novinara. Ključnu ulogu imala je organizacija TWRA (Third World Relief Agency) sa sjedištem u Beču, koju je vodio Sudanac Elfatih Ali Hassanein. TWRA je služila kao glavni kanal za transfer stotina miliona dolara i koordinaciju dolaska ljudstva. Druge važne organizacije bile su Visoki saudijski komitet za pomoć BiH i Benevolence International Foundation.

Logistički centri u Zagrebu i Splitu: Budući da je BiH bila u okruženju, u ranoj fazi rata (1992–1993) ključna tranzitna tačka bila je Hrvatska. U Zagrebu i Splitu postojale su kancelarije pomenutih islamskih humanitarnih organizacija, kao i diplomatska predstavništva koja su izdavala propusnice. Prećutna saglasnost tadašnjih hrvatskih vlasti (koje su u toj fazi bile u savezu sa Sarajevom) omogućila je transport ovih ljudi preko teritorije Hrvatske u srednju Bosnu.

Vojno-diplomatski kanali i uloga Irana: Iran je bio prva država koja je, kršeći embargo UN-a na uvoz oružja, organizovala masovne isporuke naoružanja i slanje vojnih instruktora iz redova Iranske revolucionarne garde (Pasdaran) i obavještajne službe (VEVAK). Dolazak ovih stručnjaka bio je dogovoren na nivou državnih vrhova (SDA u Sarajevu i Teherana).

2. Dolazak ruskih i grčkih dobrovoljaca (VRS)

Organizacija dolaska dobrovoljaca iz pravoslavnih zemalja oslanjala se na kombinaciju državnih struktura u Beogradu, crkvenih krugova i desničarskih političkih partija.

Uloga Beograda i Vojske Jugoslavije: Glavna logistička i tranzitna kapija za ruske i grčke borce bio je Beograd. Dolazak je koordinisan preko obavještajnih struktura i Generalštaba Vojske Jugoslavije, koji su obezbjeđivali dozvole za prelazak granice na Drini i transport do baza u Republici Srpskoj (npr. u Višegrad ili na Romaniju).

Političke partije i kozačka udruženja u Rusiji: U Rusiji su regrutaciju zvanično organizovale nacionalističke i kozačke organizacije. Ključnu ulogu imala je Svesavezna kozačka matica i pojedine desničarske partije (poput Liberalno-demokratske partije Vladimira Žirinovskog). Oni su otvarali biroe za regrutaciju u Moskvi i Sankt Peterburgu, pronalazili veterane iz rata u Afganistanu i obezbjeđivali im karte za voz ili avion do Beograda.

Grčka veza (Zlatna zora i Crkva): Regrutaciju Grčke dobrovoljačke garde (GVG) vodili su pripadnici ultranacionalističke organizacije “Zlatna zora” (*Chrysi Avgi*). Veliku ulogu u logistici imala je i Grčka pravoslavna crkva, koja je organizovala prikupljanje pomoći za Republiku Srpsku, unutar koje su prebacivani i dobrovoljci, a pojedini grčki sveštenici su pratili ove borce na terenu.

3. Dolazak zapadnoevropskih boraca (HVO i HOS)

Za razliku od prethodne dvije grupe, zapadni dobrovoljci su u najvećoj mjeri dolazili kroz privatne inicijative, privučeni intenzivnom medijskom kampanjom na Zapadu i mrežama hrvatske dijaspore.

Hrvatska stranka prava (HSP) i uredi HOS-a: Na samom početku rata (1991–1992), stranka HSP (koju su vodili Dobroslav Paraga i Ante Paradžik) imala je otvorene kancelarije za regrutaciju u Zagrebu, Splitu i nekim evropskim gradovima. Stranci koji su željeli da se bore protiv JNA i srpskih snaga javljali su se direktno u te urede i odmah slani u jedinice HOS-a, koje su ubrzo prešle na teritoriju Hercegovine i srednje Bosne.

Mreža hrvatske dijaspore: Klubovi hrvatskih iseljenika u Njemačkoj, Australiji, Kanadi i SAD-u finansirali su dolazak ne samo boraca hrvatskog porijekla, već i stranih profesionalnih vojnika. Oni su plaćali putne troškove i nabavku moderne opreme (uniforme, panciri, optika) koju su stranci donosili sa sobom.

Privatni agenti i “Vojnici sudbine”: Dio stranaca (bivši pripadnici britanskih SAS jedinica, francuske Legije stranaca ili njemačkog Bundeswehra) stigao je preko neformalnih mreža plaćenika. Oni su sami dolazili do Zagreba ili Splita, gdje bi u hotelima (poput zagrebačkog *Intercontinentala*) stupali u kontakt sa oficirima za vezu HVO-a ili HV-a, koji su tražili iskusne instruktore za obuku domaćih regruta.

Sažetak za analizu:

Organizacija nije bila stihijska. Kod mudžahedina i Rusa/Grka, u pozadini su stajali polutajni državni aparati i vjersko-političke mreže (Sarajevo-Teheran-Saudijska Arabija na jednoj, i Pale-Beograd-Moskva-Atina na drugoj strani). Kod zapadnih boraca na hrvatskoj strani, organizacija je bila više decentralizovana, oslonjena na desničarske partijske strukture, privatnu inicijativu avanturista i snažnu finansijsku logistiku dijaspore.

Informacija o tome da je najveći broj arapskih boraca dolazio sa britanskim pasošem predstavlja djelimično tačnu obavještajnu činjenicu, ali je vremenom prerasla u mit koji preuveličava ukupan procenat u odnosu na arapske zemlje.

Precizna istorijska istina glasi: najveći broj boraca dolazio je direktno iz arapskih zemalja (Saudijska Arabija, Egipat, Alžir, Jemen), ali je Velika Britanija (preciznije London) bila ključni evropski logistički, finansijski i regrutni centar iz kojeg su ti borci upućivani u BiH, pri čemu je značajan i uticajan dio njih zaista posjedovao britansko državljanstvo ili azilantske dokumente.

Evo kako je ta mreža stvarno funkcionisala i gdje se kriju činjenice, a gdje preuveličavanja:

1. Šta je istina: Fenomen “Londonistana” i regrutacija

Tokom devedesetih godina, London je u obavještajnim krugovima dobio ironičan naziv “Londonistan”. Britanske vlasti su tada, vodeći se liberalnim zakonima o azilu i slobodi govora, dopuštale radikalnim islamskim klericima (poput Abu Hamze al-Masrija i Abu Qatade) da nesmetano djeluju, propovijedaju i skupljaju novac u Finsbury Park džamiji u Londonu.

Regrutni centri: Glavna tačka za regrutaciju boraca za rat u BiH u zapadnoj Evropi bio je upravo London. Klerici su koristili patnju bosanskih muslimana na televizijskim ekranima kako bi motivisali i radikalizovali mlade ljude.

Ko su bili ti ljudi? Iz Velike Britanije su u BiH dolazile dvije grupe ljudi:

1. Druga generacija imigranata: Mladići rođeni ili odrasli u Velikoj Britaniji (pakistanskog, arapskog ili sjevernoafričkog porijekla) koji su imali regularne britanske pasoše. Ti pasoši su im omogućavali da potpuno legalno i bez sumnje putuju avionima do Zagreba ili Splita kao “turisti” ili “humanitarci”.
2. Politički azilanti: Radikalni islamisti iz Egipta ili Alžira koji su pobjegli od progona u svojim zemljama i dobili azil u UK. Oni su koristili britanske putne isprave za izbjeglice (*Travel Documents*) kako bi putovali u BiH.
3. Šta je preuveličavanje: Ukupna brojnost

Iako je uloga britanske mreže bila ogromna u logističkom smislu, tvrdnja da je najveći broj arapskih boraca imao britanski pasoš nije statistički tačna ako posmatramo cjelokupan odred “El Mudžahid”.

Zvanični podaci iz revizija i suđenja: Kada je nakon rata rađena zvanična revizija državljanstava u BiH i kada su analizirani dokumenti tokom suđenja Rasimu Deliću, ustanovljeno je da je ubjedljivo najveći broj stranih boraca imao državljanstva Saudijske Arabije, Egipta, Alžira, Tunisa i Jemena.

Zašto se onda insistira na britanskom pasošu?

Zapadna percepcija: Za zapadne medije i obavještajne službe (MI6, CIA), pojava da se građani zapadnih demokratija (sa britanskim ili francuskim pasošima) bore na Balkanu bila je šokantna. To je bio prvi moderni talas onoga što danas zovemo “strani teroristički borci” (white/western passport phenomenon), što je privuklo ogromnu medijsku pažnju.

Propagandni rat: Suprotne strane u ratu (VRS i HVO) su namjerno naglašavale da borci dolaze sa Zapada kako bi optužile zapadne vlade (poput Londona) za dvoličnost – optužujući ih da javno zagovaraju mir, a tajno dopuštaju svojim državljanima da odlaze u džihad u BiH.

3. Ključna imena sa “britanskom vezom”

Da informacije o britanskim pasošima nisu izmišljene, pokazuju biografije nekih od najpoznatijih vođa i boraca koji su prošli kroz BiH:

 Zane al-Abidin Muhammad Husayn (Abu Zubaydah): Visoko rangirani operativac Al-Kaide koji je bio ključna veza za prebacivanje regruta iz Londona u kampove za obuku u Afganistanu, a potom u BiH.

Ahmed Ressam (tzv. Millennium Bomber): Alžirac koji je bio dio londonske ćelije, borio se u BiH, a kasnije je uhapšen u SAD-u zbog planiranja bombaškog napada na aerodrom u Los Anđelesu 2000. godine.

Shaikh Anwar al-Awlaki: Američko-jemenski klerik koji je bio povezan sa londonskim krugovima koji su finansirali i slali borce u BiH tokom devedesetih.

Kako ovo iskoristiti?

Ovu informaciju možemo postaviti kao odličan primjer “transnacionalne mreže”, a iz  toga može se izvući sljedeći zaključak:

Iako statistički gledano najveći broj boraca nije bio britanskog porijekla, Velika Britanija je služila kao ‘mozak i novčanik’ operacije. Britanski pasoš je u ranoj fazi rata bio najvrjednija valuta za strane borce, jer je omogućavao nesmetan prolaz kroz evropske aerodrome i hrvatske kontrolne punktove sve do centralne Bosne. To pokazuje da je fenomen mudžahedina u BiH bio rani prototip globalne mreže radikalizma koja je koristila slabosti liberalnog sistema zapadnih demokratija.

Pitanje kako je bilo moguće da strani borci (mudžahedini) prolaze kroz Hrvatsku čak i tokom najžešćeg bošnjačko-hrvatskog sukoba (1993–1994) zadire u samu srž obavještajnih igara, geopolitike i zakulisnih strategija rata u BiH.

Pretpostavka da je to u jednom trenutku postao dio strategije za stvaranje negativne slike o Bošnjacima je veoma utemeljena i potvrđena u kasnijim analizama i dokumentima. Međutim, situacija se mijenjala kroz različite faze rata, pa se učešće Hrvatske i zapadnih službi može podijeliti na tri ključna faktora.

1. Korupcija, haos i paravan humanitarnih organizacija

Prvi, prozaični razlog bio je potpuni kolaps kontrole na terenu i visoka stopa korupcije.

Zloupotreba logistike: Tokom 1993. godine, stotine arapskih i međunarodnih nevladinih organizacija imale su zvanična sjedišta u Zagrebu i Splitu. One su imale legalne propusnice za konvoje pomoći. Strani borci su se skrivali unutar tih konvoja, među džakovima brašna i medicinske opreme.

Podmićivanje na kontrolnim punktovima: Lokalni komandanti HVO-a na terenu često su propuštali konvoje u zamjenu za novac ili dio robe (uključujući gorivo i deficitarnu robu). U haosu rata, obavještajni sistem na lokalnom nivou nije bio dovoljno uvezan da bi svaki “humanitarac” sa arapskim imenom bio detaljno provjeren.

2. Strategija Franje Tuđmana: Kreiranje slike o “Islamskoj prijetnji”

Ovdje dolazimo direktno do teze o strategiji stvaranja negativne slike. Politički vrh u Zagrebu, na čelu sa predsjednikom Franjom Tuđmanom, imao je jasan interes da pred međunarodnom zajednicom opravda rat protiv Armije RBiH i planove o podjeli BiH (kroz stvaranje Herceg-Bosne).

“Propagandni poklon”: Za Tuđmanovu diplomatiju, prisustvo radikalnih islamskih boraca u centralnoj Bosni bilo je savršen argument. On je zapadnim diplomatama (koji su tradicionalno sumnjičavi prema islamu) stalno ponavljao da se Hrvati u BiH ne bore protiv svojih komšija, već protiv “fundamentalizma” i da brane Evropu od stvaranja islamske države.

Kontrolisano propuštanje: Hrvatska obavještajna služba (HIS), koju je vodio Miroslav Tuđman, bila je svjesna dolaska ovih ljudi. Umjesto da ih potpuno blokira, Zagreb je u određenim fazama namjerno “žmirio na jedno oko”. Dopuštanjem da nekoliko stotina fanatika uđe u BiH, dobijao se vizuelni i narativni materijal (snimci mudžahedina sa crnim zastavama i ritualnim pogubljenjima) koji je potpuno uništavao međunarodni ugled Sarajeva i predsjednika Alije Izetbegovića.

3. Uloga zapadnih službi i “Zeleno svjetlo” (The Green Light)

Najveći paradoks leži u tome što su američke i britanske obavještajne službe (CIA i MI6) imale apsolutnu kontrolu nad aerodromima u Zagrebu i Splitu. Kako je onda moguće da su oni to dopustili?

Geopolitički prioritet Washingtona: U tom periodu (1992–1994), glavni cilj SAD-a na Balkanu bio je zaustavljanje srpske vojne nadmoći i pritisak na Slobodana Miloševića. Američka administracija je smatrala da je Armija RBiH preslaba i da joj je potrebna bilo kakva pomoć kako bi održala linije fronta. Zbog toga su Amerikanci dali prećutno, neformalno odobrenje Hrvatskoj (“zeleno svjetlo”) da propušta oružje i borce iz islamskog svijeta, uprkos zvaničnom embargu UN-a.

“Skupljanje na jednom mjestu”: Postoji i snažna obavještajna teorija da su zapadne službe namjerno pustile radikalne islamiste iz Londona i arapskih zemalja da odu u BiH kako bi ih imale na jednom izolovanom, geografski definisanom prostoru gdje ih je lakše pratiti i snimati, umjesto da djeluju u ilegalnim ćelijama širom Evrope.

Kako se ova strategija obila o glavu svima?

Ova cinična strategija se na kraju pretvorila u bumerang za sve učesnike:

1. Za Bošnjake: Pretrpjeli su ogromnu diplomatsku štetu. Armija RBiH, koja je u osnovi bila sekularna vojska sa značajnim brojem nemuslimana u svojim redovima, u zapadnim medijima je počela dobijati etiketu “islamske armije”, što je oslabilo pritisak Zapada na srpsku stranu.
2. Za Hrvatsku: Kada su mudžahedini u centralnoj Bosni počeli nanositi teške poraze HVO-u i činiti zločine nad hrvatskim civilima i zarobljenicima, Zagreb je shvatio da je opasnost postala stvarna. Washington je 1994. godine oštro naredio Tuđmanu da prekine sukob s Bošnjacima (što je rezultiralo Vašingtonskim sporazumom) i da se hitno prekine lanac snabdijevanja radikalnih grupa.
3. Za Zapad: Godinama nakon rata, CIA je pokrenula masovne operacije u BiH kako bi pohvatala i eliminisala upravo one ljude kojima je devedesetih dopustila da uđu preko Jadrana, shvativši da su stvorili bezbjednosnu prijetnju u srcu Evrope.

Ovaj fenomen možemo definisati kroz pojam “Cinični pragmatizam ratne propagande”:

Protok stranih boraca kroz teritoriju Hrvatske tokom otvorenog hrvatsko-bošnjačkog sukoba nije bio bezbjednosni propust, već politička kalkulacija. Za zvanični Zagreb, ti borci su bili opasnost na frontu, ali neprocjenjivo diplomatsko oružje u Briselu i Washingtonu. Dopuštanjem njihovog ulaska, kreiran je narativ o ‘islamskoj opasnosti’ na Balkanu, čime se fokus međunarodne javnosti uspješno skretao sa planova o podjeli Bosne i Hercegovine i zločina koji su činjeni u ime te politike.

Nakon svega nameće se logično pitanje: Ima li nade za nas?

Ima nade, ali ona više ne leži u velikim političkim sporazumima niti u tome da će političke elite tri etničke grupe odjednom promijeniti svoje narative. Oni žive od te radikalizacije i održavanja straha.

Nade ima na mikronivou, u procesima koji se odvijaju tiho, ispod radara svakodnevnih političkih prepucavanja, i koji polako mijenjaju tkivo društva iznutra. 

Evo nekih opipljivih faktora:

1. Zamor naroda i smjena generacija

Najveći neprijatelj radikalizacije u BiH danas je – demografska realnost i zamor.

Gubitak uticaja ratne traume: Na scenu stupaju generacije rođene kasnih devedesetih i dvijehiljaditih. Za njih su strani borci, mudžahedini, ruski dobrovoljci i ratne linije apstraktne priče iz prošlosti, a ne proživljena trauma.

Pragmatizam preživljavanja: Mladi ljudi u BiH, bez obzira na to da li žive u Sarajevu, Banjaluci ili Mostaru, danas dijele identične probleme: nezaposlenost, korupciju, niske plate i želju za odlaskom u EU. Zajednička muka stvara neku vrstu tihe solidarnosti – ekonomska realnost prisiljava ljude na saradnju i rušenje vještačkih barijera. 

2. Tiha prekogranična saradnja (Lokalni nivo)

Dok se na televiziji vodi rat riječima, na terenu se dešavaju stvari koje su devedesetih bile nezamislive.

Privreda i biznis: Ekonomija ne poznaje etničke granice. Firme iz Federacije BiH i Republike Srpske svakodnevno trguju, osnivaju zajednička preduzeća i zavise jedne od drugih. Poslovni ljudi u BiH su davno prevazišli ratne narative jer radikalizacija šteti profitu.

Kultura i aktivizam: Postoji snažna mreža nevladinih organizacija, umjetnika i novinara iz svih dijelova BiH koji rade na suočavanju s prošlošću. Projekti koji spajaju mlade iz npr. Istočnog Sarajeva i Sarajeva, ili Mostara (Zapadnog i Istočnog), više nisu egzotika već redovna pojava. Oni uče da slušaju priču „onog drugog“ bez agresije.

3. Institucionalna stabilnost (Oružane snage BiH kao model)

Najbolji dokaz da je suživot i prevazilaženje prošlosti moguće u BiH jesu upravo njene Oružane snage (OSBiH).

Uspješan eksperiment: Godine 2005. rasformirane su entitetske vojske (koje su nekada primale pomenute strane borce i ratovale jedna protiv druge) i stvorena je jedinstvena vojska BiH. Danas u OSBiH, unutar istih kasarni i u mirovnim misijama širom svijeta, zajedno i profesionalno služe Bošnjaci, Srbi i Hrvati. Ako je vojska, kao najradikalniji element svakog konflikta, uspjela da se integriše i funkcioniše bez ijednog etničkog incidenta, to je jasan dokaz da sistem može funkcionisati kada postoji institucionalna volja.

4. Evropski put kao zajednički imenitelj

Iako je proces integracije u Evropsku uniju spor i opterećen unutrašnjim blokadama, on ostaje jedini politički cilj oko kojeg postoji načelni konsenzus svih strana u BiH.

Prisilna harmonizacija: Evropska unija svojim uslovima (kroz reforme pravosuđa, borbu protiv korupcije i usvajanje standarda) polako i bolno prisiljava domaće aktere da uređuju državu. Svaki korak bliže EU smanjuje prostor za bezbjednosne devijacije i radikalne uticaje sa strane (bilo sa Istoka ili Zapada).

Završna misao

U samom finišu rada, nadu i rješenje možemo formulisati kroz perspektivu: 

–  normalizacije umjesto pomirenja:

Ukratko, nada za Bosnu i Hercegovinu ne leži u romantičarskom konceptu ‘bratstva i jedinstva’ ili u tome da će se tri naroda složiti oko jedne istine o stranim borcima. Nada leži u normalizaciji svakodnevnog života. Kada funkcionalne institucije, ekonomski interesi i smjena generacija potisnu ratne mitove na margine, strani borci će konačno postati ono što i trebaju biti – fusnota u mračnom poglavlju historije, a ne pogonsko gorivo za budućnost. BiH možda sporo napreduje, ali njeno preživljavanje uprkos svim unutrašnjim i spoljnim pritiscima dokazuje da društvo posjeduje duboku, žilavu otpornost na radikalizam.

Srijeda, 10. jun 2026.

Slovo o KLUBU INTELEKTUALACA MOSTAR (KIM)

Tišina intelektualaca Mostara danas, ako ih uistinu u punom značenju ove riječi ima danas u Mostaru, progoni me godinama. Istovremeno godinama sjećam se snage i ubojitosti riječi i akcija intelektualaca Mostara pred sam početak rata devedesetih. Zbog tog sjećanja i svjedočenja o obamrlosti intelektualne riječi danas zapisujem ove rečenice o nekim akcijama intelektualaca Mostara u praskozorje rata devedesetih.

Istorijski osvrt, društveni kontekst i građanski ultimatum iz marta 1992. godine

Klub intelektualaca Mostar (KIM) osnovan je u predvečerje ratnih sukoba na prostoru Bosne i Hercegovine kao autentična, vanstranačka i multietnička platforma mostarske naučne, kulturne i društvene elite. U vremenu potpune paralize institucija sistema, narastajućeg nacionalizma i militarizacije javnog prostora, KIM je bio jedina organizovana snaga koja je artikulisala glas razuma, građanskog neposluha i antifašizma.

Rukovodstvo Kluba činili su istaknuti građani Mostara, te uži krug saradnika među kojima su bili novinari, profesori, glumci… Prostorije Doma omladine na Rondou i Trg Musala bili su fizičke tačke oko kojih se okupljala alternativna, civilizovana javnost grada, a Klub je održavao bliske veze i koordinaciju sa srodnim antiratnim organizacijama u regionu, poput “Beogradskog kruga”.

10. i 11. mart 1992: Odbrana civilizacijskog tkiva grada

Djelovanje KIM-a doživljava svoj istorijski vrhunac 10. marta 1992. godine, neposredno nakon masovnog, koordinisanog napada eksplozivnim napravama na Partizansko spomen-groblje — remek-djelo arhitekte Bogdana Bogdanovića i ključni simbol mostarskog antifašizma.

Klub intelektualaca Mostar je reagovao trenutno. Prepoznavši da miniranje spomenika nije izolovani huliganizam već smišljeni urbicid i uvertira u otvoreni ratni sukob, KIM upućuje brzi poziv građanima. Istog dana, hiljade Mostaraca ispunile su devastirane terase spomen-groblja.

Ovaj skup, koji je direktno prenosila lokalna TV As, ostao je zabilježen kao jedinstven primjer spontanog građanskog konsenzusa. Iz zajedničkog dijaloga intelektualaca i okupljenog naroda formulisani su ultimativni zahtjevi vlastima, koje su prisutni podržali ovacijama i skandiranjem. Na skupu su, govorili vodeći autoriteti kulturnog života grada: novinar i pjesnik Mišo Marić, predsjednik SUBNOR-a Mostara Alija Bijavica, glumac Toni Pehar, sekretar Kulturno-prosvjetne zajednice (KPZ) Ivan Džidić, Sead Đulić, umjetnički rukovodilac eMTeeM-a i brojni drugi..

Dokumentarni zapis: Ultimatum KIM-a i građana Mostara

Zahtjevi formulisani 10. marta 1992. godine predstavljaju prvorazredni pravno-politički i etički dokument tog vremena. Oni su sadržavali sljedeće taksativne tačke upućene tadašnjim civilnim i vojnim vlastima:

1. Hitne ostavke svih članova Izvršnog odbora Skupštine opštine Mostar zbog nesposobnosti i političke paralize.
2. Ostavke šefova policije u Mostaru i Hercegovini zbog izjava da građanima ne mogu garantovati bezbjednost.
3. Momentalno objelodanjivanje rezultata istraga sa imenima i prezimenima počinilaca i nalogodavaca krađe stotina kilograma eksploziva i svih bombaških akcija u gradu.
4. Hitno doputovanje ministarskog vrha MUP-a BiH (A. Delimustafića i V. Žepinića) u Mostar radi direktnog suočavanja sa građanima.
5. Proglašenje svenarodnog dana građanskog neposluha za srijedu, 11. marta 1992. godine.

Vlastima je ostavljen rok do 11. marta u 12:00 sati. Budući da su zahtjevi ignorisani, KIM je istog dana u 17:00 sati pokrenuo masovni protestni skup na Trgu Musala, gdje su hiljade građana tijelima i jasnim nepristajanjem stali na barikadu odbrane zajedničkog života.

Istorijski značaj i zaključak

Klub intelektualaca Mostar nije uspio zaustaviti ratne mašinerije koje su pokrenute van hercegovačkih ulica, ali je ostavio neoboriv istorijski dokaz. Rad KIM-a i proglasi iz marta 1992. godine svjedoče da:

 * Mostar nije bio prirodno i dobrovoljno podijeljen grad, već je njegovo tkivo razdirano nasilno, pod okriljem noći i političkih ucjena.

 * Građanski otpor fašizmu i primitivizmu u Mostaru ima duboko, autohtono i organizovano korijenje.

 * U trenucima najveće krize, mostarska inteligencija nije pobjegla u salonski komfor, već je izašla na ulicu i stala ispred naroda.

Ova arhivska građa i sjećanje na KIM danas ne pripadaju samo prošlosti. Oni su ustavni dokument i putokaz za svaku buduću generaciju koja vjeruje da se ludilu mora suprotstaviti um, a primitivizmu civilizacija.

Četvrtak, 11. jun 2026.

SNAGA ĐAČKOG PROTESTA

Bunt učenika Elektromašinskog školskog centra (EMŠC) u Mostaru, koji se dogodio pred burnu 1968. godinu, predstavlja fascinantan, ali u zvaničnoj istoriografiji prilično prećutan i lokalizovan događaj. Dok su nepunu godinu kasnije Jugoslaviju (Beograd, Sarajevo, Zagreb) drmali masovni *studentski* protesti, Mostar je specifičan po tome što je u njemu eksplodirao srednjoškolski bunt.

U junu 1968. godine, val studentskih demonstracija započeo je u Beogradu i brzo se prelio na Univerzitet u Sarajevu. Mladi su tražili socijalnu pravdu, ukidanje privrednih reformi koje su vodile ka bogaćenju pojedinaca, rješavanje problema nezaposlenosti i istinsku demokratizaciju društva pod parolom “Dosta je crvene buržoazije!”.

U Mostaru u to vrijeme još uvijek nije postojao razvijen univerzitet (Univerzitet “Džemal Bijedić” osnovan je tek 1977. godine, mada su postojale pojedine više škole), pa su nosioci društvenog bunta i nezadovoljstva postali upravo srednjoškolci, među kojima je EMŠC važio za jednu od najvećih i najagilnijih škola sa specifičnim profilom učenika.

Iako zvanična štampa tog vremena (poput sarajevskog *Oslobođenja* ili lokalne Slobode) pod uticajem Partije gotovo uopšte nije izvještavala o nemirima u srednjim školama kako se “požar” ne bi širio, iz usmenih predanja i arhiva izranjaju ključne tačke ovog bunta:

Mostar ima duboku tradiciju đačkih pobuna. Najpoznatiji sličan događaj desio se pred Prvi svjetski rat (1914. godine), kada su učenici mostarske Gimnazije pokrenuli masovni štrajk solidarnosti koji je završio intervencijom austrougarske vojske. Bunt iz 1968. u EMŠC-u nastavio je tu neformalu liniju mostarskog prkosa.

Ovaj bunt skrenuo je pažnju na jedan od najvećih lokalnih skandala u obrazovnom sistemu tadašnje Jugoslavije, koji je prerastao u autentičnu pobunu učenika protiv institucionalnog zataškavanja i zloupotrebe položaja.

Kada se kontekst sa globalne ideološke politike što će kulminirati studentski nemirima 1968. pomjeri na unutrašnju dinamiku škole, ovaj bunt dobija mnogo dublju, moralnu i socijalnu dimenziju.

Povod za bunt u EMŠC-u nije bio prepisivanje tuđih parola, već direktan revolt protiv moralnog posrnuća unutar same škole. Sintagma “Nevinost za mršavu dvojku”, koju su *Večernje novosti* iskoristile kao naslov svog feljtona, ogolila je stravičnu praksu veza pojedinih profesora sa učenicama.

Za razliku od uobičajenih đačkih nestašluka, ovaj bunt je bio čin solidarnosti i zaštite kolegica. Učenici su ustali protiv sistemske nepravde i činjenice da se o javnoj tajni unutar škole ćutalo. Oni su svojim otporom (bojkotom i pritiskom) prisilili sistem da reaguje.

U to vrijeme, partijski i školski organi su ovakve skandale najčešće pokušavali riješiti “u tišini” kako se ne bi narušavao ugled socijalističkog školstva i prosvjetnih radnika. Međutim, pritisak đaka je bio toliki da stvar nije mogla ostati unutar zidova EMŠC-a.

Činjenica da su beogradske *Večernje novosti* objavile feljton u nastavcima pokazuje da je priča probila lokalnu cenzuru. U tadašnjem jugoslovenskom novinarstvu, *Novosti* su često prve otvarale teške društvene i sudske hronike koje su lokalni mediji (poput mostarske *Slobode*) svjesno prešućivali radi “mira u kući”.

Kao odgovorno lice koje je ili žmirilo na situaciju ili je nije uspjelo kontrolisati, direktor je smijenjen s funkcije.

Došlo je doi suspenzije 5 profesora. Ovo pokazuje da nije bila riječ o izolovanom incidentu jednog pojedinca, već o premreženoj grupi unutar zbornice koja je koristila poziciju moći.

Slučaj je prešao u domene krivične odgovornosti, što svjedoči o tome da su zloupotrebe imale elemente krivičnih djela protiv službene dužnosti i moralnog integriteta maloljetnika.

Podatak da niko od učenika nije izbačen iz škole je najvažniji dokaz opravdanosti i masovnosti bunta. U praksi šezdesetih godina, partija i školski odbori bi rigorozno kaznili “organizatore” bunta pod optužbom za rušenje discipline. Činjenica da su đaci prošli bez reperkusija znači da je istraga u potpunosti potvrdila njihove navode, te da je vlast morala kapitulirati pred istinom koju su iznijeli na vidjelo.

Ovaj slučaj je nevjerovatan primjer gdje su učenici jedne tehničke škole u socijalizmu uspjeli srušiti korumpirani i predatorski autoritet unutar institucije, a feljton iz „Novosti“ i sudski spisi su jedini preostali materijalni svjedoci te pobjede.

Podatak da je o ovom događaju, kao protestu omladine protiv države izvjestio Glas Amerike i govorio poznati Grga Zlatoper je apsolutno briljantan istorijski detalj koji savršeno oslikava dinamiku Hladnog rata i način na koji su zapadni mediji pratili događaje iza “Gvozdene zavjese” (iako je Jugoslavija bila u specifičnoj, nesvrstanoj poziciji).

Činjenica da je Glas Amerike (Voice of America – VOA) prenio vijest o buntu u mostarskom EMŠC-u i kontekstualizovao ga kao “pobunu protiv režima” pokazuje kako se lokalni, unutrašnji problem jedne države u međunarodnom eteru automatski prevodio na jezik geopolitike.

Tome u prilog ide i činjenica kako je tokom 1968. godine, Zapad sa strepnjom i nadom pratio bilo kakve nemire u socijalističkim zemljama. Prislušne stanice i dopisnici zapadnih medija hvatali su svaku informaciju o štrajkovima, demonstracijama ili sukobima s policijom u Jugoslaviji.

Kada je u Mostaru izbio bunt đaka, a vijest (kroz feljton ili usmenu predaju) stigla do dopisnika VOA, ona je prošla kroz klasičnu propagandnu matricu:

Hercegovina je u očima stranih analitičara uvijek posmatrana kao politički i nacionalno osjetljiva regija. Bilo kakav bunt ovdje palio je alarm.

VOA je bojkot nastave i smjenu rukovodstva interpretirao ne kao revolt protiv korumpiranih profesora, već kao širi bunt mladosti protiv komunističkog aparata i rigidnog državnog sistema školstva. U njihovu naraciju se idealno uklapalo to da se “omladina budi protiv crvene buržoazije”, pa makar povod bio lokalni skandal.

Ovaj slučaj postaje školski primjer “dvostruke percepcije” jednog događaja. Na lokalnom nivou, u Mostaru, to je bila duboko moralna, ljudska borba đaka za pravdu i zaštitu svojih drugarica protiv predatorskih profesora. Na globalnom nivou, za Vašington i Glas Amerike, to je bila još jedna kockica u mozaiku “pucanja komunističkog sistema” na Balkanu.

Suprotstavljanje ova dva izvora – feljtona iz *Večernjih novosti* (koji piše o nemoralu) i izvještaja *Glasa Amerike* (koji piše o rušenju režima) – daje pored dinamike trilera i nagovještaj da se devedesete nisu desile slučajno i samo našom voljom iznutra.

No, ja, sjećajući se ove moje generacije razmišljam šta bi sa našom djecom i unucima pa su nesposobni dići glas protiv istih stvari koje su mnogo rasprostranjenije i strašnije.

Petak, 12. jun 2026.SJEĆANJE NA JEDAN PROSTOR, JEDNU GENERACIJU I JEDNO VRIJEME .

Gledajući svakodnevno izgubljenost mladosti Mostara i svakodnevne stranačke manipulacije sa njima zapisujem ove rečenice o Domu mladih Mostar koji je egzistirao od 1987. do 1992. godine.

Naime, kada danas govorimo o Domu mladih u Mostaru, ne govorimo samo o jednoj zgradi. Govorimo o prostoru koji je tokom posljednjih godina osamdesetih i početkom devedesetih bio jedno od najvažnijih mjesta okupljanja mladih ljudi, i ne samo mladih ljudi, centar kulturnog života, laboratorij novih ideja i simbol jednog Mostara koji je živio svoju mladost kroz umjetnost, muziku, teatar i dijalog.

U periodu od 1987. do 1992. godine Dom mladih bio je mnogo više od institucije. Bio je mjesto susreta različitih generacija, svjetonazora i umjetničkih izraza. U njegovim prostorijama održavali su se koncerti, pozorišne predstave, izložbe, književne večeri, filmske projekcije, omladinske tribine, plesne večeri, radionice i brojni drugi programi koji su okupljali stotine mladih Mostaraca.

To je bilo vrijeme kada je Mostar imao snažnu urbanu i omladinsku scenu. Rock muzika, novi val, alternativna kultura, amaterski i profesionalni teatar, omladinsko novinarstvo i različiti oblici društvenog aktivizma stvarali su atmosferu u kojoj je kultura bila sastavni dio svakodnevnog života mladih ljudi. Dom mladih predstavljao je njihovu prirodnu kuću.

Posebno važnu ulogu imao je u razvoju muzičke scene. Na njegovoj sceni nastupali su lokalni demo bendovi, organizovane su gitarijade, koncerti i plesne večeri koje su okupljale mlade iz cijelog grada. Za mnoge buduće muzičare upravo je Dom mladih bio mjesto prvog javnog nastupa.

Jednako značajno mjesto imao je i teatar. Mostarski teatar mladih, koji je već tada bio jedna od najaktivnijih omladinskih teatarskih organizacija u Bosni i Hercegovini, razvijao je svoj rad kroz predstave, radionice i autorske projekte, a Dom mladih bio je jedan od važnih prostora njegovog djelovanja. Mladi su kroz teatar učili ne samo glumačke vještine nego i slobodu mišljenja, kreativnost i društvenu odgovornost, a veoma česta gostovanja najznačajnijih teatarskih ostvarenja iz cijele Jugoslavije visoku su dizala ljestvicu dosega teatarske umjetnosti.

Dom mladih bio je otvoren i za likovnu umjetnost, fotografiju, književnost i film. Organizovane su izložbe mladih autora, promocije knjiga, pjesničke večeri i filmske projekcije koje su Mostar povezivale sa savremenim kulturnim tokovima tadašnje Jugoslavije.

Kako su se krajem osamdesetih godina u Evropi i Jugoslaviji događale velike političke promjene, Dom mladih postajao je i mjesto javnog dijaloga. Ovdje su se održavale tribine o demokratiji, reformama, položaju mladih i budućnosti društva. Mladi Mostara nisu bili samo publika kulturnih sadržaja; oni su bili aktivni učesnici u promišljanju svijeta koji ih okružuje.

Početkom devedesetih godina, sa rastom političkih tenzija i početkom raspada Jugoslavije, atmosfera se počela mijenjati. Ipak, Dom mladih je nastavio okupljati ljude kroz umjetnost i kulturu. Mnogi programi tog vremena nosili su poruke mira, zajedništva i dijaloga. U vremenu podjela, kultura je pokušavala sačuvati prostor susreta.

Rat koji je 1992. godine zahvatio Bosnu i Hercegovinu prekinuo je taj kontinuitet. Programi su ugašeni, mnogi umjetnici, aktivisti i mladi ljudi napustili su grad ili bili primorani da svoje živote nastave u potpuno drugačijim okolnostima. Zajedno s njima nestao je i jedan svijet.

Važno je istaći i neke činjenice o Domu mladih Mostar. Egzistirao je nešto malo više od pet godina. Imao je 27 zaposlenih. Djelovao je kroz dva segmenta i to: Programske djelatnosti o kojima je nešto već rečeno, te kroz Omladinski uslužni servis, Omladinsku štampariju, Školu jezika i kompjuterske kurseve. Dom mladih Mostar nije bio na budžetu, izuzev investicionog održavanja zgrade. U petogodišnjem djelovanju Gradu i njegovim žiteljima ponudio je u prosjeku svake godine 284 umjetnička i kulturna programa.

Danas, više od tri decenije kasnije, sjećanje na Dom mladih nije samo nostalgija za prošlošću. Ono predstavlja podsjećanje da je Mostar imao prostor u kojem su mladi stvarali, učili, raspravljali, sanjali i gradili zajednicu. To sjećanje govori o vrijednostima otvorenosti, kreativnosti, solidarnosti i zajedništva koje su obilježile jednu generaciju.

Zato je priča o Domu mladih istovremeno i priča o Mostaru. O gradu koji je vjerovao da kultura nije luksuz nego potreba. O gradu u kojem su mladi imali svoje mjesto. O vremenu koje je prekinuto, ali koje i danas živi u sjećanjima ljudi, fotografijama, plakatima, predstavama, pjesmama i uspomenama onih koji su kroz Dom mladih prošli.

Obnavljajući sjećanje na Dom mladih, ne vraćamo se samo prošlosti. Podsjećamo se kakvu budućnost želimo graditi.

Subota, 13. jun 2026.

OFK „Radobolja“, vic u igri

U euforiji plasmana fudbalske reprezentacije BiH na svjetsko prvenstvo i njenog odlaska u Ameriku Bosna i Hercegovina izgleda mnogo drugačije nego prije one utakmice sa Italijom. Osjećajući sve to razmišljam kako bi mi uistinu mogli biti sretna zemlja. Ova euforija podsjeti me na jedno davno vrijeme kada sam, upravo u funkciji okupljanja, socijalizacije i u konačnici odgoja mladih ljudi u jednoj radničkoj mnogobrojnoj mjesnoj zajednici pokrenuo osnivanje Omladinskog fudbalskog kluba. U ponedjeljak sam u lokalnom listu „Sloboda“ pročitao oglas da Savez organizacija za fizičku kulturu (SOFK-a) traži dvanaesti klub za Opštinsku fudbalsku ligu. Odmah sam nazvao telefonom i prijavio klub imenujući ga OFK „Radobolja“.

Potom sam se našao sa par drugara iz naše mjesne omladinske organizacije, ispričao šta sam uradio i predložio da na hamer papiru napišemo odmah desetrak plakata i pokrijemo cijelu Mjesnu zajednicu. Za srijedu smo zakazali osnivačku skupštinu. Okupilo se oko 150 zainteresovanih. Klub je osnovan, prihvaćeno ime, izabrano rukovodstvo i trener. Za četvrtak zakazan prvi trening. Trenirali su u svojoj opremi i bez odgovarajuće obuće.

Nagovorili smo sekretara Mjesne zajednice da nam da narudžbu za kupovinu. Kupili smo sve potrebno i u subotu, šesti dan od ideje, OFK „Radobolja“ na  starom Veležovom igralištu igrala je svoju prvu prvenstvenu utakmicu protiv NK „Kruševo“. Na kraju prvenstva naša „Radobolja“ bila je prvak i plasirala se u viši rang takmičenja, u Hercegovačku ligu. Postao je to uzoran sportski kolektiv koji je oko sebe okupio cijelu Mjesnu zajednicu i postao svojevrstan sportski pokret koji je euforično bodrio svoiju djecu, baš kao što danas skoro cijela država bodri svoju reprezentaciju. 

Formiranje Omladinskog fudbalskog kluba (OFK) “Radobolja” 1973. godine na Balinovcu predstavlja izuzetno zanimljivu i emotivnu mikroistoriju Mostara. U kontekstu tadašnjeg jugoslovenskog društva, osnivanje ovakvih lokalnih (mahalskih) klubova imalo je specifičnu težinu koja je nadilazila sam sport.

Mostar je sedamdesetih godina prošlog vijeka proživljavao svoj privredni i industrijski procvat (razvoj Sokola, Aluminijuma, Hepoka, Tekstilnog kombinata). Balinovac, smješten uz samu rječicu Radobolju, bio je prepoznatljiv kao radnički, ali i izrazito živopisan dio grada sa specifičnim lokalnim identitetom.

Osnivanje kluba 1973. godine došlo je kao direktna inicijativa lokalnih entuzijasta, starijih radnika i omladine iz mahale. Ključni elementi formiranja bili su:

 Ime inspirisano lokalitetom: Naziv “Radobolja” bio je prirodan izbor, s obzirom na to da ta rijeka bukvalno i metaforički spaja i definiše taj dio Mostara.

Infrastruktura “na mišiće”: Klubovi ovog tipa u Mostaru rijetko su u početku imali prave stadione. Treniralo se i igralo na improvizovanim terenima, ledinama pored rijeke, školskim igralištima ili u sklopu turnira u malom i velikom fudbalu koji su tada bili izuzetno popularni (poput čuvenih turnira na Kantarevcu).

Finansiranje i podrška: Klub je opstajao zahvaljujući solidarnosti – lokalne zanatlije, radnici iz obližnjih fabrika i sindikati pomagali su u nabavci dresova i lopti.

Značaj kluba u odgoju mladih

Značaj OFK “Radobolja” za Balinovac ne može se mjeriti peharima ili profesionalnim ligama, već njegovom socijalnom i pedagoškom ulogom. U radničkom dijelu grada, klub je bio ključni društveni ventil i korektivni faktor.

1. Sklanjanje omladine s ulice

U periodu kada su se radničke porodice suočavale s dugim radnim smjenama roditelja, djeca su provodila mnogo vremena na ulici. Klub je ponudio strukturisano slobodno vrijeme. Fudbalski teren postao je mjesto gdje se kanalizovao višak energije, smanjujući rizik od delinkvencije.

2. Izgradnja radničke solidarnosti i drugarstva

Balinovac je bio poznat po svom specifičnom “mahalskom duhu”. Kroz klub se učilo kolektivizmu – principu “svi za jednog, jedan za sve”. Mladi ljudi su kroz zajednička putovanja na lokalne utakmice i turnire razvijali osjećaj pripadnosti zajednici koji ih je pratio cijeli život.

3. Mostarska škola fudbala kao životna škola

Mostar je bio i ostao grad fudbala (baza čuvenog Veleža). “Radobolja” je služila kao baza u kojoj su se klesali i tehnički i karakterni kvaliteti. Fudbal u Mostaru nikada nije bio samo trčanje, već “vic u igri”, nadmudrivanje i šarm. Klub je mlade učio kako da dostojanstveno pobjede, ali i kako da podnesu poraz, što je bila ključna životna lekcija za djecu radničke klase.

4. Brisanje socijalnih razlika

Na terenu su svi bili jednaki. Bez obzira na to kakav je bio imovinski status roditelja, u dresu “Radobolje” jedino što je vrijedilo bili su trud, talenat i srce ostavljeno na terenu. Ta vrsta egalitarizma duboko je uticala na formiranje zdravih ličnosti kod stotina mostarskih mladića.

Istorijska nota: Mnogi od ovih lokalnih klubova su tokom ratnih zbivanja devedesetih godina ili kroz tranziciju izgubili svoje terene i arhive. Zbog toga se sjećanje na njih danas najčešće čuva kroz usmenu predaju starijih Mostaraca, stare fotografije iz privatnih albuma i hronike o mostarskom sportu koje svjedoče o vremenu kada je mahalski klub bio centar svijeta za mlade ljude s Balinovca.

Nedjelja, 14. jun 2026.

MOSTARSKI TEATAR MLADIH – 52 GODINE STVARANJA LJUDI.

Monografsko-esejistički rukopis.

Ponovo eskalira situacija oko prostora za rad Mostarskog teatra mladih. Ponovo u pitanje dolazi opstanak eMTeeM-ove scene imena MEMORIJALNA SCENA 2532. U situaciji kad smo iscrpili sve naše unutrašnje rezerve, potrošili sve snage koje imamo, suočeni sa izgonom na ulicu postavljamo sebi mnoštvo pitanja i niti na jedno nemamo valjan odgovor.Živimo apsurd u kojem je odgoj djece i mladih ljudi zadnja rupa na svirali. U tom beznađu ispisujem neke od argumenata koji bi morali biti relevantni, ali mi živimo u Mostaru.

Neka bar ostane trag da se zna ko smo i kakvi smo bili.

PREDGOVOR 

Ova knjiga ne nastaje iz potrebe da se ispriča historija Mostarskog teatra mladih.

Ona nastaje iz potrebe da se imenuje jedno trajanje.

Jer eMTeeM nije samo prošlost, niti samo institucija, niti samo zbir predstava, projekata i generacija koje su kroz njega prošle. On je prije svega iskustvo koje se ne može do kraja zatvoriti u formu izvještaja ili arhive.

To iskustvo se kreće između umjetnosti i odgoja, između društva i intime, između scene i života. I u tom kretanju ono stalno iznova postavlja isto pitanje: kako ostati čovjek u svijetu koji to pitanje nikada ne prestaje postavljati.

Zato ova knjiga nije završena istina o eMTeeM-u. Ona je pokušaj da se zabilježi jedan način mišljenja, rada i postojanja.

I. TEATAR KAO TRAJNO PITANJE

Mostarski teatar mladih ne počinje datumom. On počinje pitanjem.

To pitanje se ne zatvara. Ono se vraća kroz decenije u različitim oblicima: kako govoriti, kada šutjeti, kako razumjeti mržnju, kako razumjeti bol, kako izbjeći nasilje, kako ostati čovjek.

eMTeeM zato nije institucija koja nudi odgovore, nego prostor koji održava pitanja živima.

Teatar u njegovom razumijevanju nije predstava o životu, nego način da se život razumije.

II. TEATAR KAO PROCES, A NE PREDSTAVA

Mostarski teatar mladih ne može se razumjeti kroz predstave, nego kroz proces.

U eMTeeM-u je važnije ono što se dešava prije i poslije scene nego sama scena. Važniji je rad nego rezultat. Važniji je put nego finalna forma.

Teatar se ne pojavljuje kao proizvod, nego kao kretanje.

Igra u tom procesu nije zabava, nego ozbiljan prostor u kojem se ispituju odluke, odnosi i posljedice.

U igri se „kao da“ vrlo brzo pretvara u iskustvo koje se prepoznaje i u stvarnom životu.

Forum teatar

Forum teatar briše granicu između publike i učesnika.

Gledalac postaje dio situacije. On interveniše, mijenja, pokušava, griješi i ponavlja.

Time teatar prestaje biti reprezentacija, i postaje prostor djelovanja.

Svaka intervencija nosi odgovornost.

I upravo tu počinje etička dimenzija teatra.

Proces kao etika

U eMTeeM-u proces nije priprema za predstavu.

On je vrijednost sam po sebi.

Način na koji se dolazi do rada jednako je važan kao i sam rad.

U tom procesu se uči slušanje, neslaganje, strpljenje i odgovornost.

III. ETIKA I DRUŠTVO – TEATAR U SREDIŠTU RASJEDA

Mostarski teatar mladih djeluje u prostoru koji nije završen.

To je prostor u kojem prošlost nije zatvorena, nego aktivna.

Društvo u kojem djeluje eMTeeM nosi slojeve konflikta, interpretacija i nerazriješenih sjećanja.

U takvom kontekstu teatar ne može biti neutralan.

Neutralnost nije objektivnost, nego odustajanje.

Rat kao trajna interpretacija

Rat nije samo događaj prošlosti.

On je i način na koji se i dalje interpretira stvarnost: kroz narative, podjele i sjećanja.

Zato teatar mora ulaziti u prostor koji nije završen.

Mržnja kao obrazac

Mržnja nije samo emocija.

Ona je društveni obrazac koji se prenosi i ponavlja.

Zadatak teatra nije da ga reprodukuje, nego da ga razotkrije bez njegovog ponavljanja.

Trauma i zaustavljeno vrijeme

Trauma ne ostaje u prošlosti.

Ona ostaje u sadašnjosti kao neizgovoreno vrijeme koje se stalno vraća.

Teatar ne liječi to vrijeme, ali ga čini vidljivim.

Govor i šutnja

Govor je odgovornost.

Šutnja je također odgovornost.

eMTeeM insistira na govoru koji ne proizvodi novu štetu, nego razumijevanje.

IV. PEDAGOGIJA I DRAMSKI ODGOJ

eMTeeM nije samo teatar, nego i pedagoški proces.

Dramski odgoj u eMTeeM-u ne prenosi znanje, nego oblikuje iskustvo.

Ne uči šta misliti, nego kako misliti.

Učenje kroz situaciju

Polazi se od konkretne situacije, ne od teorije.

Učesnici ulaze u konflikt, odnos ili dilemu.

Znanje nastaje kroz iskustvo, a ne kroz definiciju.

Igra kao ozbiljnost

Igra je prostor u kojem se ozbiljne stvari mogu ispitati bez direktnih posljedica, ali sa stvarnim razumijevanjem.

Voditelj kao partner

Voditelj nije autoritet.

On je učesnik procesa.

Pedagogija kao odnos

Cilj nije znanje, nego svijest.

Svijest o sebi i drugima.

V. ZAVRŠNO POGLAVLJE – TEATAR KAO TRAJNO PITANJE

Mostarski teatar mladih ne može se zatvoriti u definiciju.

On postoji samo kao proces.

U trenutku kada bi postao zatvoren sistem, prestao bi biti ono što jeste.

Čovjek kao rezultat koji se ne može izmjeriti

Najvažniji rezultat eMTeeM-a nije broj predstava.

To su ljudi.

Ljudi koji misle drugačije, osjećaju dublje i prepoznaju odgovornost.

Teatar i krhkost čovjeka

Čovjek nije stabilna kategorija.

On je proces.

Teatar tu krhkost ne skriva, nego je čini vidljivom.

Društvo koje se nastavlja

Društvo nije završeno.

Zato ni teatar ne može biti završen.

Završna misao

Mostarski teatar mladih ne odgovara na pitanje šta je teatar.

On stalno vraća jedno drugo pitanje:

šta znači biti čovjek u svijetu koji to pitanje ne prestaje postavljati?

I dok god postoji to pitanje — postoji i eMTeeM.